Hans Gjesme vart fødd 11. mai  1904 på Oppigarden Voll i Tønjum krins i Lærdal. Som ung gut synte han talent for teikning og måling, og seksten år gammal vart han elev ved Pola Gauguins Malerskole i Kristiania. I 1925 studerte han nokre månader hos André Lhote i Paris. Med unnatak av seksten år som pasient ved Gaustad Psykiatriske Sjukehus i Oslo budde og arbeidde han heile livet i Lærdal. Før han døydde, den 29. mars 1994 på Sentralsjukehuset i Førde, donerte han livsverket sitt til Lærdal kommune. Frå 2004 vert Gjesmesamlinga forvalta av Sogn og Fjordane Kunstmuseum.

Gjesmesamlinga er ei stor samling med meir enn 1.500 registrerte arbeid. Samlinga syner produksjonen til kunstnaren gjennom eit langt liv og omfattar mange motivkrinsar i form av skisser og ferdige verk, utført i ulike teknikkar som teikning, måleri, tresnitt, skulptur, trykkplater, pastellar og akvarellar.

Hans Gjesme var ikkje så nøye med å datere og signere verka sine. Dette gjer det vanskeleg å plassere dei i ei tidskronologisk rekkjefølgje. Eit verk er som regel ikkje å sjå som ferdig før det er signert og datert, men dette gjeld ikkje alltid i Hans Gjesme sitt tilfelle. Verk som ikkje er signert eller datert, og kanskje heller ikkje har kjent tittel, tillet vi oss i ettertid å plassere i ulike samanhengar. Slik definerer vi verket og gjer at vi lettare kan gjere sannsynleg om lag når det vart laga. I tillegg finn vi trulege titlar eller vi kan etablere nye for lettare å skilje verka frå kvarandre. Slike titlar vert skrivne i hermeteikn, medan original tittel vert skriven i kursiv.

Boka om Hans Gjesme. Den store jubileumsutstillinga i 2004 presenterte kunstnaren først og fremst som landskaps- og portrettmålar. Dette er og tema for boka om kunstnaren, som vart utgitt same år. Boka representerer stort sett det vi i dag veit om Hans Gjesme og kunsten han laga, og ho er framleis aktuell og til sals i museet / galleriet for kr 248,-.

Utstillinga i 2008, Motiv frå Lærdal, byggjer i hovudsak vidare på den kunnskapen som vert formidla i boka. Såleis er fleire bilete på utstillinga med i boka og boka vil gi tilskodaren eit nærare og breiare grunnlag for å forstå Hans Gjesme sin kunst.

Motiv frå Lærdal. ”Eg har alltid likt meg best i Lærdal”, sa Hans Gjesme, og vi kan sjå mange døme på kjærleik til heimbygda i Gjesme sin kunst, men motivet i det typiske Gjesme-landskapet er jorda, fjellet og himmelen (Uberg 2004). Store delar av Gjesme sin landskapskunst kan plasserast i tradisjonen etter Nikolai Astrup, som heimstadmåleri eller vestlandskunst. Den særprega naturen, dei grøne fargane og det skimrande karakteristiske ljoset med spel av ljos og skugge utfordra Hans Gjesme livet ut. Heilt frå 1920-talet var han oppteken av ei formal forenkling av motivet, der landskapet vart forma gjennom breie einsfarga flater, slik Landskap frå 1927 (kat.nr.2) kan vere eit døme på.

Det er vel kjent at Hans Gjesme sitt liv var prega av sjukdom. Frå desember 1955 til hausten 1971 var han pasient ved Gaustad Psykiatriske Sjukehus i Oslo, med diagnosen paranoid schizofreni. Frå 1970-talet ser vi på mange måtar ein ny Gjesme og i 1977 hadde han separatutstilling på Kunstnernes Hus i Oslo, noko berre eit fåtal kunstnarar frå Sogn og Fjordane har hatt. Fleire av bileta frå denne utstillinga er med i denne presentasjonen.

Årstidene. Eg har valt å ordne ”Motiv frå Lærdal” etter dei fire årstidene, våren, sumaren, hausten og vinteren. I tillegg kjem ein liten avdeling som representerer ei blanding av årstider eller der årstida ikkje eintydig kan slåast fast.

Ei slik inndeling har eg ikkje valt tilfeldig. Hans Gjesme var oppteken av årstidene og dei fire temperamenta eller stemningsleia som knyter seg til kvar årstid. Dette fortel han om sjølv i det allegoriske måleriet Årstidene, truleg frå 1931 (Kat.nr.1).

Våren (Katalognummer 3 – 10) var ei lukkelig tid for Hans Gjesme, då kunne han igjen bu seg på å ta målarsakene med seg ut. Han nytta gjerne titlar som Vårlandskap, Vår i fjellet, Blomstrande aplar eller ganske enkelt berre Vår, slik som i katalog nr 3, frå 1974. Desse er Gjesme sine originale titlar og fortel klårt korleis han opplevde årstida. Utvalet her er truleg alle frå etter 1971. Gjesme har då lagt seg til denne friske koloritten og han måler med korte og urolege penseldrag.

Sumaren (Katalognummer 11 – 20). Fleira av måleria her er nok ”frå ein gong på 30-talet”, som Hans Gjesme sjølv ville sei det, då truleg med unnatak av katalog nr 19 og 20. Vi ser stort sett ein annan koloritt og ein annan måte å måle på. I fleire av motiva ser vi at det er menneske med i komposisjonen. Det er nok ikkje av formale omsyn, men snarare ei understreking, frå Gjesme si side, om kor viktig sumaren er for menneska. Med unnatak for Vår er det ikkje menneske med i nokon av motiva frå nokon av dei andre årstidene. Vi møter menneska i deira daglege arbeid, men Gjesme hadde og sansen for å fortelje om stemningar ein fortryllande sommarkveld. I hovudverket Tønjum kyrkje kan vi sjå inn i og nyte det vakre og storslagne landskapet saman med dei to figurane i framgrunnen, akkurat i det lyset frå himmelen trenger gjennom ein sky og som ein religiøs forklaring fell ned over kyrkje og spir.

Hausten (Katalognummer 21 – 27) er kanskje den årstida som låg Gjesme nærast. Eg har ikkje talet nøyaktig, men eg trur den dunkle og mørke hausten utgjer eit motivmessig fleirtal i Gjesme sitt kunstnarskap. Det er ikkje den glorete hausten, som gjerne karakteriserar amatørane sin årstid, som pregar Gjesme sin kunst. I haustmotiva møter vi stort sett ein avstemt og nøktern fargetone, ei haldning eg tenkjer kunne vere samsvar Gjesme sitt lynne. For det er mellom desse landskapsbileta vi finn ei rekkje svært gode verk, som alle må reknast mellom hovudverka til Gjesme.

Vinteren (Katalognummer 35 – 40). Vintermotiva i Gjesmesamlinga er ikkje mange. For ein friluftsmålar som Gjesme var nok vinteren for sur og kald, sjølv i Lærdal. Dette inntrykket formidlar han ganske klart, men samstundes ser han dei måleriske utfordringane i det sort kvite landskapet som hos Gjesme alltid har fleire fargar.

Mellom årstidene (Katalognummer 28 – 34) eller motiv der årstida kanskje ikkje eintydig let seg definere representerer ved nokre høve stilbrot eller målariske freistnadar på å finne nye uttrykk. Vi vert kanskje litt overraska over å møte ein slik målerisk kraft hos ein stille, tilbaketrekt og fåmælt kunstnar, som vi har inntrykk av at Hans Gjesme var.

MJS

Utskriftsvenleg versjon